Stemrecht? Gebruik van je stem zonder toestemming

Het gebruik van je stem, zonder jouw toestemming. Het klinkt als een sprookje, maar het lijkt de actrice Kirsten Bell echt te overkomen. Ze heeft 15 jaar geleden met verschillende andere (stem)acteurs een audioboek van de Bijbel ingesproken. Nu gebruikt Fox News het audioboek in een eigen podcast. De actrice zegt niet op de hoogte te zijn geweest van het maken van de podcast. Nu ziet ze zich, net als de kleine zeemeermin, geconfronteerd met gebruik van haar stem.

Nu het namaken van een stem steeds makkelijker wordt met AI, rijst dan ook de vraag of er een stemrecht bestaat. In deze blog bespreken wij de rechten op een stem. Wil je meer weten over rechten op een opname zelf, zoals het audioboek en de podcast, lees dan deze blog.

Persoonsgegevens

Een stem is herleidbaar tot een persoon, net als bijvoorbeeld een vingerafdruk. Daarom is een stem een persoonsgegeven. Persoonsgegevens mogen niet altijd gebruikt worden. Dit mag slechts onder bepaalde omstandigheden. Bijvoorbeeld als de betreffende persoon toestemming heeft gegeven voor het gebruik van de stem, of als het gebruik noodzakelijk is ter behartiging van gerechtvaardigde belangen, zoals de vrijheid van meningsuiting. Een stem mag bijvoorbeeld gebruikt worden voor een theatershow. Dat mag uiteraard als hier toestemming voor is gegeven, maar soms ook zonder toestemming van de betreffende persoon. De rechtbank Midden-Nederland oordeelde in 2020 namelijk over dergelijk gebruik van een geluidsfragment in een cabaretshow. Deze verwerking was rechtmatig omdat het slechts voor een creatieve uiting gebruikt werd. Hiermee ziet het gebruik op de behartiging van gerechtvaardigde algemene belangen en houdt de rechtbank rekening met de belangen van de inspreker. Daarom was de verwerking wel toegestaan.

Kirsten Bell’s stem wordt gebruikt voor een podcast. Deze podcast kan ook gezien worden als creatieve uiting. Mogelijk is het gebruik in de podcast dus wel gerechtvaardigd, waardoor Kirsten Bell hier niet tegen op zou kunnen komen. Uit de Nederlandse rechtszaak uit 2020 blijkt echter dat ook andere omstandigheden een rol spelen in deze beoordeling. Zo was de vrouw wiens stem was gebruikt in de cabaretshow niet ingegaan op het aanbod van de theatermaker om haar stem te vervangen. Mogelijk spelen de onderhandelingen tussen Kirsten Bell en Fox News dus ook een rol.

Portretrechten

Het is mogelijk om op te komen tegen gebruik van jouw “portret”. Een portret is een afbeelding van een persoon waaruit deze kan worden herkend. Het portretrecht reikt verder dan alleen een portretfoto. Zo is Max Verstappen in 2022 succesvol opgekomen tegen gebruik van een look-a-like in een reclame. In de reclame reed een nep-Verstappen rond in een Picnic-busje met boodschappen. Picnic deed een bekende Jumbo-reclame na waar de echte autocoureur boodschappen aan de deur kwam brengen. De Hoge Raad heeft toen geoordeeld dat de look-a-like een portret van Verstappen was. Verstappen werd namelijk herkenbaar afgebeeld in de reclame.

Iemands stem is ook zeer herkenbaar. De vraag is echter of dit kan worden gezien als een portret. In de eerdergenoemde rechtszaak over de cabaretshow heeft de rechter hier duidelijkheid over gegeven. De rechtbank oordeelde dat een stem geen afbeelding is van het gelaat. Daarom kan bij gebruik van enkel iemands stem geen beroep worden gedaan op het portretrecht. Hetzelfde geldt voor Kisten Bell. Zij is slechts te horen in de podcast. Hiermee is zij dus wel herkenbaar in de podcast, maar is er geen afbeelding van haar gelaat gebruikt. Een beroep op het portretrecht zal dus stranden.

Auteursrecht

Wanneer andermans stem wordt gebruikt denkt men ook snel aan auteursrechten. Dat is logisch, aangezien ongewenst gebruik van iemands stem vaak plaatsvindt in de creatieve sector. Dit is ook terug te zien bij Kirsten Bell: haar stem werd gebruikt voor een audioboek en podcast. Op deze werken rusten verschillende intellectuele eigendomsrechten [hyperlink blogje 1]. Op een stemfragment kan bijvoorbeeld auteursrecht rusten. Eerder heeft de Hoge Raad geoordeeld dat simpele (achterbank)gesprekken niet in aanmerking kwamen voor auteursrechtelijke bescherming. Voor auteursrechtelijke bescherming is namelijk vereist dat een (kunst)werk het resultaat is van creatieve keuzes. Volgens de Hoge Raad was hier bij de achterbankgesprekken onvoldoende sprake van. In 2022 heeft de rechtbank Amsterdam echter geoordeeld dat een stemfragment (of: voicememo) waarin iemand als Amsterdamse jongere sprak wel auteursrechtelijk beschermd is. In dit stemfragment heeft de maker bepaalde woorden en intonaties gebruikt om het stemfragment aantrekkelijk te maken. Op deze wijze heeft de maker volgens de rechtbank wel creatieve keuzes gemaakt, waardoor dit deel van de auteursrechtelijke toets werd behaald. Hoewel op een stem zelf dus geen auteursrecht rust, kan een opname wel beschermd zijn door de creatieve keuzes die (onbewust) worden gemaakt.

Medio 2025 hebben verschillende fracties in de tweede kamer voorgesteld om het auteursrecht uit te breiden. Deze zou dan onder andere het auteursrecht op een stem omvatten. Auteursrecht geeft de mogelijkheid om gebruik van een “werk” te verbieden. Met het voorstel zouden burgers meer zeggenschap krijgen over een stem. aan de andere kant zijn er diverse bezwaren op dit idee. Tot dusver is het echter nog niet mogelijk om op deze wijze op te komen tegen gebruik van een stem.

Stemrecht?

Er bestaat gelukkig stemrecht, maar helaas bestaat er niet zoiets als een recht tegen gebruik van je stem. Toch zijn er verschillende rechten waarmee je mogelijk toch gebruik kunt tegengaan. Of het mogelijk is om dit met succes te doen is afhankelijk van de wijze waarop je stem wordt gebruikt:

• Persoonsgegevens: Je stem is een persoonsgegeven. Persoonsgegevens mogen niet altijd zomaar gebruikt worden, maar enkel als dit gerechtvaardigd is. Bij ongerechtvaardigd gebruik is het dus mogelijk om op te komen tegen gebruik op grond van de AVG.
• Portretrecht: soms gaat gebruik van je stem verder dan alleen een audiofragment. Als jij zelf te zien bent in een video of foto kan het portretrecht een manier zijn om het gebruik te stoppen. Portretrecht geeft namelijk het recht om gebruik van jouw portret tegen te gaan.
• Auteursrechten: soms wordt een stem gebruikt uit een stuk wat jij zelf hebt gemaakt. Denk bijvoorbeeld aan een podcast of video, zoals ook het geval was bij Kirsten Bell. Wanneer jij de auteursrechten hebt op de gebruikte creatie kun je mogelijk op deze manier opkomen tegen gebruik van het fragment.

Opkomen tegen gebruik van je stem is dus niet altijd makkelijk, maar is vaak niet onmogelijk. Laat je adviseren wanneer je stem tegen je wil wordt gebruikt. Een beroep op één van bovengenoemde rechten kan soelaas bieden. Daarnaast is het soms ook voldoende om je stem te verheffen.

Blenheim adviseert en procedeert over intellectuele eigendomsrechten. Wij delen onze expertise graag met u.